Mėrkuri

Mėrkuri ka qenė i njohur qė nė kohėn e Sumerėve (Mijėvjeēarit tė tretė BC). Atij i janė dhėnė dy emra nga grekėt: Apollo pėr shfaqjen e tij si ylli i mėngjesit dhe Hermes pėr shfaqjen e tij nė mbrėmje. Greke Astronomėt grekė e dinin qė tė dy emrat i referoheshin tė njėjtit objekt qiellor. Heraclitus pėr mė tepėr besonte se Mėrkuri dhe Venusi rrotulloheshin rreth Diellit e jo rreth Tokės.

Mėrkuri ėshtė planeti mė i vogėl i sistemit diellor dhe mė i afėrti me Diellin, pėr shkak tė kėsaj afėrsie, ai shihet me vėshtirėsi nga Toka pasi nė qiell nuk largohet mė shumė se 28° nga Dielli. Ai nuk ka asnjė satelit. Pėrpara se Mariner 10, nė vitin 1974, ta vizitonte atė, njihej shumė pak rreth sipėrfaqes sė tij. Pas tre rrotullimesh mbi Mėrkur ndėrmjet viteve 1974-1975, sonda tregoi se sipėrfaqja e tij ėshtė e mbushur me kratere, tė ngjashme me ato tė Hėnės. Aty ndodhen male; lugina; skarpata dhe hulliza; kodrina tė vogla; rrafshina; shkėmbinj tė thepisur etj. Ndodhen gjithashtu dhe ultėsira si ajo e Caloris me diametėr 1,300 km. Mėrkuri ėshtė njė planet shumė i rėndė, i pėrbėrė 70% nga hekuri dhe pjesėn tjetėr gur silici tė ngjashėm me ato tė tokės dhe hėnės. Vetėm 45% e sipėrfaqes sė mėrkurit ėshtė fotografuar. Pėr shkak se Mėrkuri ėshtė shumė afėr Diellit, ai nuk mund tė fotografohet nga HST (Hubble Space Telescope).

Mėrkuri rrotullohet shumė ngadalė rreth vetes. Njė ditė nė Mėrkur zgjat 59 ditė toke. Kjo do tė thotė se ai rrotullohet plotėsisht rreth boshtit tė saj ēdo 59 ditė toke. Ai bėn njė rrotullim rreth Diellit ēdo 88 ditė toke. Megjithatė, koha midis 2 lindjeve tė diellit nė Mėrkur ėshtė 176 ditė toke.

Orbita e Mėrkurit ka jashtqendwrsi shumw tw madhe; nė perihel Mėrkuri ndodhet 46 milion km larg Diellit kurse nė afel largohet deri nė 70 milion km. Shkencėtarėt e shekullit tė 19-tė bėnė matje shumė tė sakta tė lėvisjes sė Mėrkurit nė orbitė, por nuk mundėn ta shpjegonin kėtė lėvzje duke pėrdorur mekanikėn njutoniane. Nė atė kohė mendohej se mund tė ndodhej njė planet tjetėr me emrin Vullkan mė afėr Diellit sesa Mėrkuri, i cili i ndryshonte drejtimin e lėvizjes atij. Problemi i mospėrputhjes sė matjeve me llogaritjet zgjati disa dekada. Pėrgjigja erdhi nga Teoria e Pėrgjithshme e Relativitetit, duke shpjeguar lėvizjen e Mėrkurit nė orbitė pa nevojėn e njė planeti tjetėr si Vullkani hipotetik.

Sipėrfaqja e Mėrkurit ka relieve shumė tė thepisura, disa janė rreth qindra km tė gjatė si dhe 3 km tė lartė. Sipėrfaqja e Mėrkurit mbulohet me rėrė e gurė tė formuara nga pėrplasjet e meteorėve.
Ai merr 7 herė mė tepėr nxehtėsi nga Dielli sesa Toka. Forca e gravitetit tė mėrkurit ėshtė rreth 3 herė mė e vogėl se ajo e Tokės.

Mėrkuri ėshtė shumė i ngjashėm me Hėnėn. Sipėrfaqja e tij ėshtė e mbushur me kratere dhe shumė e vjetėr; ajo nuk ka pllaka tektonike.

Mėrkuri ka dėndėsi mė tė madhe se Hėna (Mėrkuri 5.43 gm/cm3 Hėna 3.34). Ai ėshtė planeti i dytė pėr nga dėndėsia pas Tokės. Densiteti i madh i Tokės ėshtė si pasojė engjeshjes gravitacionale, po tė mos ishte kjo Mėrkuri do tė kishte dėndėsi mė tė madhe sesa Toka. Kjo tregon se bėrthama e dendur e Mėrkurit (rreth 1800-1900 km) ėshtė relativisht mė e madhe se ajo e Tokės pėrbėn pjesėn mė tė madhe tė planetit. Ai ka vetėm njė mantel dhe kore tė hollė prej silikati. Shtresa e jashtme prej silikati ėshtė 500 -600 km e trashė dhe njė pjesė e saj ėshtė ndoshta e shkrirė.

Mėrkuri ka njė atmosferė shumė tė hollė tė pėrbėrė nga atome tė erės diellore, tė pėrplasura nga sipėrfaqja e tij. Pėr shkak se Mėrkuri ėshtė shumė i nxehtė, atomet e atmosferės largohen shpejt nga ai. Nė ndryshim nga toka dhe Venusi, atmosfera e Mėrkurit zėvendėsohet vazhdimisht.

Njė rianalizim i tė dhėnave tė marra nga sonda Mariner janė gjetur disa prova tė aktiviteteve aktuale vullkanike, por duhen akoma tė dhėna tė tjera pėr konfirmimin pėrfundimtar.

Vėzhgimet me radar kanė zbuluar qė nė polin e veriut (njė zonė jo e fotografuar nga Mariner 10) gjenden gjurmė akulli nė hijet e disa kraterėve.

Mėrkuri ka njė fushė tė vogėl magnetike rreth 1% nė krahasim me atė tė tokės. Kjo fushė u zbulua pa pritur nga Mariner 10. Kjo tregon se bėrthama e Mėrkurit ėshtė pjesėrisht e shkrirė.

Tė dhėna fizike

Diamteri ekutorial: 4868 km

Masa: 1/20 e tokės

Masa: 0.3302 x 1024 kg

Densiteti: 5.42 g/cm3

Temperatura maksimale e sipėrfaqes: 427° C

Temperatura minimale e sipėrfaqes: -180° C

Madhėsia e dukshme e trupit nė kundėrqėndrim: -1.90

Rrezja: 2,439.70 km

Densiteti mesatar: 5427 kg/m3

Shpejtėsia e parė kozmike: 4.2507 km/s

Volumi: 6.085 x 1010 km3

Graviteti nė sipėrfaqe: 3.70 m/s2

Albedo: 0.056

Albedo e dukshme gjeometrike: 0.11

Magnituda e dukshme V(1,0): -0.42

 

Tė dhėna orbitale

Perioda orbitale: 87.969 ditė

Pjerrėsia e orbitės: 7.004°

Pjerrėsia e boshtit me planin e orbitės: 0.00°

Jashtėqendėrsia e orbitės: 0.2056

Shpejtėsia mesatare nė orbitė: 47.87 km/s

Gjysėmboshti i madh: 57.9 x 106 km

Distanca nga Dielli: 57,910,000 km

Perioda orbitale yjore: 87.969 ditė

Perioda orbitale e rrotullimit: 1407.6 orė

Perioda orbitale tropike: 87.968 ditė

Periheli: 46.0 x 106 km

Afeli: 69.8 x 106 km

Perioda sinodike: 115.88 ditė

Koha ndėrmjet dy lindjeve tė Diellit: 176 ditė

Gjatėsia e ditės: 58.7 ditė toke

Gjatėsia e vitit: 88 ditė toke

Pjerrėsia me orbitėn: ~0.1°

 

Atmosfera

Presioni sipėrfaqsor: ~10-15 bar (0.001 pikobar)

Temperatura mesatare nė anėn e Diellit: 440 K (590-725 K)

Pėrbėrja atmosferike:

 

42% Oksigjen (O2) Dioksid Karboni(CO2)
29% Natrium (Na) Ujė(H2O)
22% Hidrogjen(H2) Azot(N2)
6% Helium(He) Ksenon (Xe)
0.5% Potas(K) Kripton (Kr)
gjurmė tė mundshme tė elementit Argon(Ar) Neon (Ne)