|
Dielli ėshtė njė yll nė sistemin tonė diellor. Planeti Tokė dhe tė gjitha planetėt e tjerė, asteroidėt, meteoroidėt, kometat, objektet trans-Neptunianė, dhe, natyrisht, pluhurat, rrotullohen nė orbitė rreth Diellit. Dielli ėshtė njė yll nė vargun kryesor me klasė spektrale kryesore ėshtė njė yll, me njė klasė spektrale G2, qė do tė thotė se ai ėshtė disi mė i madh dhe mė i nxehtė se njė yll mesatar por mė i vogėl se njė yll i kuq gjigand. Yjet G2 kanė njė jetė prej rreth 10 miliard vjet, dhe dielli ndoshta ėshtė rreth 5 milion vjeēar. Nė qendrėn e Diellit, ku dendėsia e saj ėshtė 1,5 kg × 105 m-3, reaksionet termobėrthamore (bashkim bėrthamor) kthejnė hidrogjenin nė helium. 3,9 × 1045 atome kthehen nė ēdo sekondė. Ky reaksion ēliron e cila del nga sipėrfaqja e Diellit edhe nė formėn e dritės. E gjithė lėnda nė Diell gjendet nė formėn e plazmės, pėr arsye tė temperaturės sė lartė. Pėrderisa Dielli nuk ėshtė i ngurtė ai rrotullohet mė shpejt nė ekuator dhe gjithmonė e mė ngadalė duke i'u afruar poleve. Fėrkimet midis shtresave shkaktojnė ndryshime tė fushave magnetike, tė cilat nxisin formimin e njollave dhe shpėrthimeve diellore. Korona ka 1011 atome/m3, fotosfera ka 1023 atome/m3. Pėr disa kohė ai ishte i mendimit se numri i prodhuar nga neutrinos bėrthamore reagim nė dielli ishte vetėm njė e treta e numrit tė parashikuara nga teoria, njė rezultat qė u quajt diellor neutrino problem. Kur ajo ishte kohėt e fundit ka gjetur se neutrinos kishte masiv, dhe pėr kėtė arsye mund tė transformuar nė vėshtirė-tė-zbuluar varieteteve tė neutrinos ndėrsa gjatė rrugės nga dielli tė Tokės, matjen dhe teoria u pajtuar.
Nė kėtė pamje tė Diellit (me filtėr Hidrogjeni) vėrehen protuberancat, fakulat dhe granulat si dhe korona e Diellit. Marrė nga SOHO. Dielli ėshtė ylli nė qendėr tė sistemit diellor, rreth tė cilit rrotullohet Toka dhe planetėt e tjerė. Dielli pėrbėhet kryesisht nga hidrogjeni i cili ėshtė burimi kryesor i energjisė sė tij. Ai ėshtė formuar rreth 4.6 miliard mė parė nga ngjeshja e mjegullnajės diellore. Nga rrezatimet radioaktive tė asteroidėve shihen gjurmė tė shpėrthimit tė njė supernove me materialin e sė cilės rreth 4.6 miliard vjet mė parė u formua mjegullnaja diellore. Dielli do tė djegė hidrogjen edhe pėr 5 miliardė vjet tė tjerė. Proēesi qė ndodh nė brendėsi tė Diellit prodhon energji bėrthamore, e njėjtė kjo me energjinė e ēliruar nga bomba me hidrogjen. Ai rrotullohet rreth vetes njė herė nė 26 ditė nė ekuator njė herė nė 36 ditė nė pole. Shihet qė ai nuk rrotullohet si njė trup i ngurtė, prej kėsaj ai ka njė shtypje nė pole tė rendit 1/105. Ēdo sekondė Dielli konsumon mbi 4 milion ton (4 miliard kg) masė pėr tė prodhuar energjinė e tij. Toka merr gjysmėn e njė tė miliardės pjesė tė energjisė qė ēliron Dielli. Nė qendėr, nė vendin ku ndodhin reaksionet bėrthamore, temperatura arrin rreth 15 milion °C. Dielli ėshtė njė yll qė ndodhet nė vargun kryesor. Ai ėshtė njė yll i verdhė. Klasifikimi spektral i tij ėshtė G2. Sipėrfaqja e Diellit njihet me emrin fotosferė, menjėherė pas saj vjen kromosfera dhe mbi tė korona (figura 2) tė cilat pėrbėjnė shtresėn e jashtme tė atmosferės sė Diellit. Kromosfera ėshtė mė e nxehtė se fotosfera por mė e ftohtė se korona. Kromosfera ka densitet mė tė vogėl se fotosfera. Ajo shtrihet ~2000-3000 km mbi sipėrfaqen e Diellit. Nė lartėsinė 2000 km temperatura e saj ėshtė 4500 K kurse nė lartėsinė 3000 km nė zonėn ku bashkohet me koronėn, ajo ka njė temperaturė 105 K.
Nė kėtė eklips tė Diellit duket atmosfera e tij (korona). Fotosfera duket e kokrrizuar (figura 5.1). Kokrrizat (granulat) ndryshojnė formė nė pak minuta. Secila nga kėto "kokrriza" ka njė diametėr rreth njė mijė km. Nga Toka kėto dallohen gjithmonė e mė qartė kur shikohet nė drejtim tė qendrės sė diskut tė Diellit, kurse nė skaje, shikimi i tyre vėshtirėsohet, meqė gjerėsia e atmosferės rritet dhe vėshtirėson shikimin e granulave nė drejtim tė skajeve tė diskut. Njė fenomen interesant nė fotosferė dhe i lehtė pėr tu studiuar ėshtė formimi i globulave (njollave diellore) nė sipėrfaqen e Diellit. Kėto janė zona me pėrmasa mbi 8 herė mė tė mėdha se diametri i Tokės tė cilat kanė temperatura pak mė tė ulėta se sipėrfaqja e Diellit rreth 5700 K. Prej kėsaj ato duken si njolla tė errėta po tė krahasohen me fotosferėn. Megjithėse nuk janė kuptuar plotėsisht, globulat kanė lidhje me fushat e forta magnetike tė Diellit. Njollat e ndritshme qė normalisht shoqėrohen me globulat quhen dhe fakela (faculae). Aktiviteti i Diellit rritet dhe ulet me periodė rreth 11.4 vjet. Afėr maksimumit numri i globulave dhe i fakelave shtohet. Shumica e shpėrthimevemė tė mėdha siē janė fakelat (zonat e ndritshme) shoqėrohen me globula. Njė fakelė ėshtė njė shpėrthim i fuqishėm dhe i menjėhershėm energjie. Ajo nxjerr masa tė mėdha lėnde nga Dielli bashkė me grimca me shpejtėsi shumė tė madhe tė cilat kur arrijnė Tokėn formojnė agimet polare. Protuberancat janė masa tė mėdha hidrogjeni tė nxehtė tė cilat marrin forma tė ndryshme. Njė protuberancė e madhe mund tė ketė njė gjatėsi tė paktėn 6x104 km. Kėto ndryshojė formė edhe pėr disa minuta. Ato mund tė jenė aktive ose tė qeta: aktivet lėvizin me shpejtėsi tė mėdha kurse tė qetat mund tė qėndrojnė edhe disa javė. Rėndėsi tė veēantė ka e ashtuquajtura erė diellore, e pėrbėrė nga grimca tė ngarkuara qė dalin nga Dielli vazhdimisht nė tė gjitha drejtimet. Kur ajo kalon Tokėn ka njė shpejtėsi rreth 600 km/s. Era diellore ndikon magnetosferėn e Tokės (zonėn brenda sė cilės fusha magnetike e Tokės ėshtė dominante). Grimcat gjithashtu hyjnė nė zonat rrezatuese tė quajtura Brezat e Van Allenit. Pėrveē dritės dhe nxehtėsisė Dielli ėshtė gjithashtu burim valėsh radio, rrezatimit ultra-violet dhe rrezeve-x; ai emeton valė gjatė gjithė spektrit elektromagnetik. Shkencėtarėt studiojnė Diellin sepse ai ėshtė njė yll normal dhe duke studiuar atė shkencėtarėt mėsojnė shumė rreth yjeve tė tjerė nė Univers. Kujdes: Shikimi i drejtpėrdrejtė i Diellit dėmton rėndė retinėn e syrit. Me anėn e vėzhgimit tė Diellit ne mund tė vėrejmė fenomene tė tilla si:
Karakteristikat fizike Kategoria spektrale:
G2V Diametri ekuatorial: 1,385,645 km Volumi: 1.412 × 1027 m3 Masa: 1.9891 × 1030 kg
ose 332,946 herė atė tė Tokės
Trashėsia e fotosferės: ~400 km Temperatura e bėrthamės: 14 million K Temperatura mbi fotosferė: 4400 K Temperatura nėn fotosferė: 6600 K Trashėsia e kromosferės: ~2500 km Temperatura mbi kromosferė: ~30,000 K
Temperatura nė qendėr: 1.571 x 107 K Ndriēimi i dukshėm: -26.74 m Madhėsia e dukshme absolute: 4.8 m Presioni nė qendėr: 2.477 x 1011 bar Densiteti nė qendėr: 1.622 x 105 kg/m3 Presioni i gazit nė sipėrfaqe: 0.868 mb Perioda e aktivitetit: 11.4 vjet Rrezatimi nė sipėraqe (106 J/m2s): 63.29 Shpejtėsia minimale e shkėputjes (km/s): 617.7 Transformimi i lėndės (106 kg/s): 4300 Prodhimi mesatar i energjisė(10-3 J/kg): 0.1937
Karakteristikat orbitale Largėsia mesatare nga Toka: 149,600,000 km Mosha: 4.5 miliard vjet Perioda e rotullimit rreth vetes: 27 ditė Perioda e rrotullimit:
Nė ekuator: 27 ditė 6 orė 36 min Galaktika ku bėn pjesė: Rruga e Qumshtit Distanca nga qendra e galaktikės: 24,000 vite-dritė Perioda e orbitės rreth galaktikės: 2.2 × 108 vjet Elipticiteti: 0.00005
Pėrbėrja e fotosferės |
Figura 1
Figura 2