|
Asteroidėt
Asteroidėt janė Planetė tė vegjėl qė rrotullohen
rreth Diellit, kryesisht ndėrmjet orbitės sė Marsit dhe
Jupiterit. Forca gravitacionale e Jupiterit mendohet se i ka
penguar kėto asteroidė qė tė bashkoheshin pėr tė formuar njė
planet. Asteroidėt janė trupa prej guri. Njihen me dhjetra mijė
asteroidė, por mendohet se mund tė jenė afėrsisht 100000 nė
total, shumė nga tė cilėt janė shumė tė vegjėl dhe shumė larg
pėr tu vėzhguar nga Toka. Asteroidi mė i madh i quajtur Ceres ka
njė diametėr 930 km. Mė tė vegjlit e zbuluar kanė diametra disa
qindra metra. Kėta bashkė me kometat dhe meteoridėt pėrbėjnė
trupat mė tė vegjėl tė sistemit diellor. Disa asteroidė lėvizin
nė orbita ekscentrike tė cilat priten me orbitėn e Tokės. Pėr
qėllime katallogimi, ata janė emėruar me numra me rradhė, sipas
zbulimit tė tyre.
Kometat
Janė trupa me masė tė vogėl qė
rrotullohen rreth Diellit, zakonisht nė orbita eliptike. Kometat
pėrbėhėn nga trupa tė vegjėl guri tė pėrziera me gaze tė ngrirė.
Ato janė pjesė primitive nga
materiali qė formoi sistemin diellor 4,6 x 109 vjet pėrpara. Ato
normalisht kanė njė diametėr prej disa km., dhe pėrbėhen
kryesisht nga kokrriza rėre, ujė tė ngrirė, monoksid karboni dhe
dioksid karboni. Kometat pėrmbajnė edhe shumė molekula tė
thjeshta organike. Shumė kometa mendohet se shtrihen nė zonat
periferike tė sistemit diellor, tė njohura si brezi Kuiper dhe
reja Oort. Brezi Kuiper ndodhet pak mė larg se Plutoni, nė
formėn e njė disku qė shtrihet gradualisht nga jashtė dhe brenda
sistemit diellor. Jashtė brezit Kuiper ndodhet reja Oort, e
kometave, tė cilat janė vendosur nė formėn e sferės rreth
sistemit diellor. Kometat vėzhgohen me shumė vėshtirėsi ngaqė
ato janė shumė larg dhe shumė tė vogla nė diametėr. Kur njė
kometė i afrohet sistemit tė brendshėm diellor ajo merr sasi tė
mėdha rrezatimi nga Dielli. Ky rrezatim shkrin akujt duke i
kthyer nė gaze tė cilėt dalin me forcė nga sipėrfaqja nė drejtim
tė hapėsirės. Gazi jonizohet dhe shtyhet nga era Diellore duke
formuar bishtin e kometės. Kometa formon 2 tipe bishtash. Tipi i
parė ėshtė i formuar nga jonet dhe tipi i dytė nga pluhuri. Kėto
duken dhe nė figurė, tipi 1 me ngjyrė blu dhe tipi 2 me ngjyrė
tė verdhė. Gjatė ēdo kalimi kometat humbin shumė lėndė duke u
ndarė e thėrrmuar. Kėshtu gjatė orbitave tė kometave mbeten
pjesė tė cilat janė shkaktarė pėr rėnien periodike tė meteorėve
nė momentet kur Toka kalon nė vendet ku kanė kaluar kometat.
Kometat gjatė kalimeve nėpėr
sistemin diellor ndikohen nga graviteti i planeteve, sidomos nga
ai i Jupiterit dhe prej kėsaj ato mund tė ndryshojnė formėn e
orbitės. Ato mund tė bien dhe nė Diell pėr shkak tė luhatjeve
gravitacionale nė orbitat e tyre. Nė disa raste perioda e
rrotullimit shkurtohet, por nė raste tė tjera ajo rritet dhe kur
orbita e kometės merr formė hiperbolike, ajo shkėputet nga
sistemi diellor.
Meteorėt
Trup i ngurtė qė hyn nė
atmosferė nga hapėsira ndėrplanetare, dhe qė bie nė sipėrfaqe tė
Tokės si njė trup i vetėm, ose nė trajtėn e njė shiu copėrash tė
shpėrndara. Ai duket si njė shirit drite si nė figurė, qė
shfaqet pėr disa sekonda nė qiell. Nė Tokė bien miliona meteorė
ēdo ditė. Rreth 500 meteoridė arrijnė sipėrfaqen e Tokės ēdo
vit. Ato mund tė shihen kur janė ndėrmjet 65 dhe 120 km mbi
Tokė. Meteorėt qė shpėrthejnė janė quajtur Bolidė. Kur janė nė
hapėsirė meteorėt quhen meteoridė. Shumė meteoridė avullojnė
plotėsisht gjatė kalimit nėpėr atmosferė. Ato normalisht
avullojnė plotėsisht nė lartėsitė nga 100 km deri nė 50 km.
Meteoridėt qė arrijnė sipėrfaqen e Tokės quhen meteoritė.
Meteoridėt mė tė shpejtė kanė shpejtėsi 42 km/s. Duke marrė dhe
shpejtėsinė e Tokės e cila lėviz me shpejtėsi 29 km/s del se,
shpejtėsia e kombinuar e meteoridėve me Tokėn tė jetė rreth 70
km/s. Shumė meteorė vijnė nga tė njėjtat zona tė qiellit, duke lėnė
tė kuptohet se ato janė mbetje tė kometave tė cilat thėrmohen vazhdimisht gjatė
rrugės sė tyre nė orbitėn rreth Diellit. |