Ndėrtimi i sistemit diellor

Nė sistemin tonė Diellor gjėnden 9 platetė tė cilėt rrotullohen rreth Diellit. Po ti numėronim sipas largėsisė nga Dielli do tė kishim: Mėrkurin, Afėrditėn, Tokėn, Marsin, Jupiterin, Saturnin, Uranin, Neptunin dhe Plutonin (megjithėse Plutoni nuk klasifikohet si planet).

Fjala planet vjen nga gjuha greke “bredharak”. Planetet kanė masa dhe diametra shumė mė tė mėdhenj se meteorėt, asteroidėt dhe kometat. Por ato kanė masa shumė mė tė vogla se yjet, kurse diametrin mund t’a kenė nė raste tė veēanta edhe disa herė mė tė madh se ato.

Planetet e sistemit tonė Diellor ndahen nė tre grupe: “Tokėsor” (grupi i parė), gjigandė ose “Jupiterian” (grupi i dytė) dhe nga grupi i tretė qė ėshtė ndryshe nga dy grupet e para.
Katėr planetet mė tė afėrt me Diellin janė tė tipit “Tokėsor”. Ata karakterizohen nga njė atmosferė relativisht e pakėt nė krahasim me planetet e grupit tė dytė sepse graviteti i tyre (relativisht i vogėl nė krahasim me atė tė Planetėve “gjigandė”) nuk mjaftoi pėr tė mbajtur gazet e lehta si hidrogjeni, tė cilėt janė larguar nė hapėsirė. Pas atmosferės vjen menjėherė lėnda e ngurtė, sipėrfaqja e saj konsiderohet si sipėrfaqja e planetit. Ato kanė nė pėrbėrjen e tyre kryesisht gurė dhe metale, sepse nxehtėsia e madhe e Diellit i ka penguar ato qė, tė mblidhnin masa tė mėdha gazi gjatė formimit tė tyre.

Nė grupin e dytė bėjnė pjesė: Jupiteri, Saturni, Urani dhe Neptuni. Kėto kanė masa dhe diametra shumė herė mė tė mėdha se planetet e grupit tė parė. Kėta janė tė rrethuar nga shtresa gazesh kryesisht hidrogjeni dhe heliumi me trashėsi prej disa dhjetra mijė km. Nė brendėsi te planetit, nga presioni madh, kėta gaze lėngėzohen, kurse nė qendėr ndodhet masa e ngurtė afėrsisht nė diametėr sa ajo e planetėve tė grupit tė parė. Pėrbėrja e tyre, i afron ata mė shumė me Diellin se me Tokėn. Planetet e kėtij grupi kanė nga shumė satelitė dhe qė tė katėr kėta planetė kanė unaza tė formuara nga trupa tė vegjėl kryesisht prej akulli qė rrotullohen rreth planetit nė largėsi prej disa dhjetra mijėra km. nga sipėrfaqja e tij. Planetet e grupit tė dytė janė planetė primitivė qė duken edhe sot si nė momentin kur ata u formuan.

Plutoni nuk konsiderohet as planet i tipit “Tokėsor”, as i tipit gjigand. Ai ėshtė shumė mė i vogėl nė masė dhe nė diametėr nė lidhje me planetet e tjerė. Kjo bėn qė, shumė karakteristika fizike tė ndryshojnė. Ai ėshtė klasifikuar nė njė grup tė veēantė planetėsh.