Your browser does not support inline frames or is currently configured not to display inline frames.

Formimi i trupave qiellorë

PREJARDHJA DHE ZHVILLIMI I TRUPAVE QIELLORE

Formimi i yjeve

Yjet lindin nga ngjeshja e reve të mëdha molekulare, të cilat përbëhen kryesisht nga hidrogjeni dhe heliumi. Një re e tillë ngjeshet në mënyrë natyrore nga graviteti i saj. Kjo lëndë gjatë ngjeshjes nxehet gjithmonë e më shumë. Nxehtësia dhe densiteti që formohen në qendër ngadalsojnë gjithmonë e më shumë ngjeshjen e resë, për shkak të efekteve zgjeruese të proçeseve termodinamike. Nëse masa e kësaj reje është më e vogël se 1/10 e masës së Diellit, presioni dhe nxehtësia kanë mundësi t’a kundërshtojnë këtë ngjeshje përpara se në qendrën e saj të fillojnë reaksionet bërthamore. Nëse masa e resë është më e madhe se 1/10 e masës së Diellit atëherë reja ngjeshet edhe më shumë duke bërë të ndizen kështu reaksionet bërthamore të “djegies” së hidrogjenit, në këtë moment, themi se është formuar një yll. Përpara se të ndodhë reaksioni bërthamor reja quhet protoyll. Protoyjet me masa të ndryshme evoluojë në rrugë të ndryshme. Në varësi të masës së yjeve varet edhe mosha, nxehësia, përmasat dhe shumë veçori të tjera që kanë yjet.

Energjia e krijuar nga reaksioni bërthamor tenton t’a zgjerojë yllin nga ana tjetër graviteti mundohet t’a ngjeshë, këto dy forca në yje ekuilibrohen deri kur ylli harxhon rezervat e tij, kryesisht ato të hidrogjenit. Pas kësaj yjet ftohen. Kur masa e tyre është 0.05 masa Dielli, ata kthehen në xhuxha të errët (me ngjyrë kafe), kur ata kanë maksimumi 1.4 masa Dielli ata kthehen në xhuxha të bardhë. Yjet që kanë masë minimumi 3 herë më të madhe se ajo e Diellit kur harxhojnë rezervat energjike të tyre kthehen në pulsarë (yje neutronikë) dhe kur yjet kanë masa 30 herë më të mëdha se ajo e Diellit ato pasi harxhojnë rezervat e tyre ngjeshen duke formuar vrimat e zeza.

Xhuxhët e errët

Trupa qiellorë të formuar nga ngjeshja gravitacionale. Një objekt me masë afërsisht 0.05 masa Dielli me temperaturë dhe ndritshmëri të ulët. Presioni në bërthamën e tij nuk është i mjaftueshëm për ndezjen e reaksioneve termobërthamore. Këto rrezatojnë energji në hapësirë në zonën e rrezeve infra të kuqe. Në pamje të parë dhe në përbërje xhuxhët e bardhë janë shumë të ngjashëm me Jupiterin. Teorikisht ato janë të shumtë në numër nëpër galaktika, por është shumë e vështirë që ato të zbulohen për shkak të përmasave të vogla dhe energjisë së pakët që ata rrezatojnë. Kërkimet kanë gjetur vetëm disa prej tyre.

Xhuxhët e bardhë

Yje me përmasa normalisht më të vogla se ato të Tokës dhe me dëndësi shumë të madhe të cilët kanë harxhuar energjineë e tyre bërthamore dhe janë ngjeshur nga forca gravitacionale. Masa e tyre shkon deri në 1.4 masa Dielli. Brendësia e tyre është një gaz elektronesh të degjeneruara. Ato janë në stadin e fundit të evolucionit të tyre; në mungesë të reaksioneve bërthamore ato janë duke u ftohur ngadalë. Sipërfaqet e tyre errësohen gjithmonë e më shumë. Popi shoqëruesi i errët i Siriusit është një xhuxh i bardhë. Xhuxhët e bardhë ndodhen poshtë, në të majtë të vargut kryesor (shih diagrama Hertzsprung-Russell).

Xhuxhët e bardhë në sisteme dyfish (yjesh) mund të prodhojnë yjet nova dhe supernova të tipit I.

(Supernovë e tipit I nëse ajo nuk ka vija hidrogjeni nw spektrin e tij,e tipit II wshtw kur ajo i ka këto vija.)

Yjet neutronikë, pulsarët

Yje me densitet shumë të lartë, mbi 10¹⁸ kg/m³. Përmasat e tyre janë rreth 10 km. Kanë masë maksimumi 3 herë më të madhë se ajo e Diellit.

Bërthama e ngjeshur e një supernove. Presioni i lartë bën të mundur bashkimin e elektroneve me bërthamën, më saktësisht me protonet, bashkimi i të cilëve formon neutronet. Një yll kryesisht ose krejtësisht i përbërë nga neutrone. Teorikisht ai është një mbetje e një ylli me masë të madhe që ka shpërthyer. Shpejtësia e madhe e rrotullimit të yllit neutronik gjeneron sasi të mëdha energjie të cilat përhapen në drejtim të poleve magnetike të yllit. Këto pulsime të energjisë i japin pulsarëve emrin e tyre. Ka dy lloje pulsarësh. Lloji i parë i pulsarëve rrotullohet gjithmonë e më ngadalë rreth vetes për shkak të humbjes së masës nga rrezatimi që lëshon. Lloji i dytë gjendet në sistemet binarë (me dy yje). Këto pulsarë rrotullohen gjithmonë e më shpejt rreth vetes nga që marrin lëndë nga ylli tjetër për shkak të gravitetit të fuqishëm që zotërojnë.

Pulsarët kanë masa nga 1.4 deri në 6 herë më të mëdha se Dielli. Përmasat e tyre janë sa ato të asteroideve (pak më tepër se 1 km). Mund të detektohet nëpërmjet rrezeve x.

Vrimat e zeza

Bërthamë e një ylli e cila është aq e ngjeshur gravitacionalisht saqë as fotonet e spektrit elektromagnetik nuk mund të shkëputen prej saj. Lënda në vrimat e zeza ngjeshet aq shumë sa nëse Toka do të kthehej në vrimë të zezë ajo do të ngjeshej deri kur të arrinte një diametër prej 3 cm. Zona në brendësi të vrimës së zezë nuk mund të studiohet nga vëzhguesit që ndodhen jashtë saj, ngaqë asnjë lloj informacioni nuk mund t’i shpëtojë gravitetit të saj. Kufiri sferik (ndoshta më rreze më të vogël se 10 km) brenda të cilit nuk mund të marrim asnjë lloj informacioni quhet horizonti i ngjarjes. Zona “aktive” që rrethon horizontin e ngjarjes quhet ergosferë. Rreth vrimave të zeza (në ergosferë) normalisht rrotullohen gaze me shpejtësi të mëdha. Këto gaze janë burim i rrezeve x. Janë këto rreze x që i tregojnë astronomëve vendndodhjen e vrimave të zeza.

Vendi kryesor i formimit të vrimave të zeza është vendi ku ka ndodhur shpërthimi i një supernove.

Formimi dhe evolucioni i sistemit diellor

Teoritë që lidhen me formimin e sistemit diellor ndahen në dy lloje: monostike dhe dualistike. Teoria monostike pranon se Dielli është formuar në të njëjtën kohë me planetet nga një re rrethore e sheshtë. Teoria dualistike shpjegon se në fillim u formua Dielli, kurse planetët u formuan nga lënda që doli prej tij. Shumë astronomë pranojnë teorinë monostike. Teoria monostike është teoria e protoyjeve.

Teoria e protoyjeve pranon përqëndrimin nga graviteti të lëndës në qendër të resë diellore nga e cila u formua Dielli. Duke qenë se reja gjatë gjithë hapësirës në të cilën shtrihet ka zona me dëndësi të ndryshme, bën që graviteti në zonat me dëndësi më të madhe të grumbullojë lëndë gjithmonë e më shumë. Nga përqëndrimi i lëndës në këto zona u formuan planetet. Teoria dualistike qëndron në atë që sistemi diellor u formua kur një objekt gjigand kaloi afër Diellit. Graviteti i objektit shkëputi një lëndë të madhe nga Dielli nga e cila u formuan planetet dhe trupat e tjerë qiellorë të sistemit Diellor.

Shkencëtarët mendojnë se e ardhmja e sistemit diellor varet nga e ardhmja e Diellit Mosha e Diellit është 5 miliard vjet dhe llogaritet që do vazhdojë në këtë gjendje edhe për 5 miliard vjet të tjera, deri kur ai të konsumojë rezervat e tij të hidrogjenit. Kur të ndodhë kjo Dielli do të ketë reaksione termobërthamore të heliumit dhe të atomeve të tjerë më të rëndë. Më vonë Dielli do të fryhet dhe do të bëhet një gjigand i kuq i ndritshëm. Ai mund të arrijë orbitën e Venusit dhe ndoshta edhe atë të Tokës. Pasi Dielli të harxhojë rezervat, të gjithë energjinë e tij bërthamore, ai do të ftohet dhe ngjeshet. Më fund Dielli ynë do të bëhet një xhuxh i bardhë. Orbitat e planeteve nuk do të ndikohen nga ndryshimet që ndodhën në Diell, kështu që planetet do të vazhdojnë të rrotullohen rreth këtij xhuxhi (Diellit).

Your browser does not support inline frames or is currently configured not to display inline frames.